Door Libid Group Redactie • Leestijd: 9 minuten

Na de overgang verandert er veel in je lichaam. Oestrogeen, progesteron en testosteron dalen allemaal, en dat heeft directe invloed op je seksueel verlangen. Naar schatting ervaart 40 tot 50 procent van de vrouwen in en na de overgang een merkbare daling van het libido. In dit artikel lees je precies wat er hormonaal gebeurt, welke andere factoren een rol spelen en wat je zelf kunt doen.

Inhoud van dit artikel

Wat er hormonaal verandert tijdens de overgang
De rol van oestrogeen bij libido
Testosteron bij vrouwen: het vergeten hormoon
Slaap, stress en stemming als libidokillers
Vaginale droogheid en pijn bij seks
Wat je zelf kunt doen: leefstijl
Kunnen supplementen helpen?
Wanneer is het verstandig naar de dokter?
Veelgestelde vragen

Wat er hormonaal verandert tijdens de overgang

De overgang, of menopauze, is het moment waarop de menstruatie definitief stopt. In Nederland is de gemiddelde leeftijd waarop dit gebeurt 51 jaar, maar de hormonale veranderingen beginnen al jaren eerder. De periode van hormonale verschuiving die aan de menopauze voorafgaat heet de perimenopauze, en die kan al beginnen rond je 45e of zelfs vroeger.

Tijdens deze jaren stopt de eierstokfunctie geleidelijk. De eierstokken produceren minder oestrogeen en progesteron, de twee hormonen die de menstruatiecyclus aansturen. Maar het stopt niet bij die twee. Ook testosteron daalt, een hormoon dat vrouwen in kleinere hoeveelheden aanmaken maar dat een grote rol speelt in libido, energie en stemming. Tegen de tijd dat de menopauze is bereikt, zijn de niveaus van alle drie de geslachtshormonen aanzienlijk lager dan tien jaar eerder.

Het lichaam past zich aan, maar dat aanpassingsproces gaat gepaard met klachten. Opvliegers, nachtzweten, slaapproblemen, stemmingswisselingen en droogheid zijn de bekendste. Minder zin in seks staat er vaak niet groot op de lijst, maar is voor veel vrouwen wel degelijk een van de meest bepalende veranderingen.

De rol van oestrogeen bij libido

Oestrogeen doet meer dan de baarmoeder voorbereiden op een eventuele zwangerschap. Het hormoon heeft receptoren door het hele lichaam, inclusief in de hersenen. Oestrogeen beïnvloedt de aanmaak van serotonine en dopamine, de neurotransmitters die verantwoordelijk zijn voor stemming, beloning en verlangen. Als oestrogeen daalt, daalt daarmee ook een deel van de biologische basis voor seksueel verlangen.

Daarnaast heeft oestrogeen een directe invloed op de doorbloeding van de genitaliën. Een goede doorbloeding zorgt voor gevoeligheid en opwinding. Met minder oestrogeen in omloop neemt die doorbloeding af. Aanraking voelt anders, opwinding duurt langer en de intensiteit van orgasmes kan veranderen. Dit zijn geen psychologische kwesties maar fysiologische veranderingen die direct te herleiden zijn tot de hormonale verschuiving.

Testosteron bij vrouwen: het vergeten hormoon

Testosteron wordt vaak als puur mannelijk gezien, maar vrouwen maken het ook aan, in de bijnieren en de eierstokken. De hoeveelheden zijn veel kleiner dan bij mannen, maar de functie is vergelijkbaar: testosteron stuurt seksueel verlangen, energie en mentale scherpte aan.

Wat weinig vrouwen weten, is dat testosteron bij vrouwen al begint te dalen vanaf ongeveer de dertigste verjaardag. Tegen de tijd dat de menopauze intreedt, zijn de testosteronwaarden bij veel vrouwen al gehalveerd ten opzichte van hun piek. De eierstokken die stoppen met functioneren nemen ook een deel van de testosteronproductie mee.

Testosteron speelt bij vrouwen ook een rol bij de gevoeligheid van erogene zones. Minder testosteron kan letterlijk betekenen dat aanraking minder intens aanvoelt, niet alleen minder gewenst is.

Slaap, stress en stemming als libidokillers

De overgang brengt bijna altijd slaapproblemen mee. Nachtzweten wekken je op, of je brein draait gewoon te snel om tot rust te komen. Slaaptekort heeft een directe invloed op testosteron bij zowel mannen als vrouwen. Na een paar nachten slecht slapen dalen de testosteronwaarden al merkbaar. Chronisch slaaptekort houdt de libidodaling in stand, ongeacht andere factoren.

Stress speelt een vergelijkbare rol. Cortisol, het stresshormoon, heeft een antagonistische relatie met geslachtshormonen. Als cortisol hoog is, gaan libido en hormonale productie naar de achtergrond. Voor vrouwen die tegelijkertijd de overgang doormaken, kinderen de deur uit zien gaan, voor ouders zorgen en op het werk presteren, is de hormonale belasting extra groot.

Stemmingswisselingen, prikkelbaarheid en somberheid, die ook typisch zijn voor de overgang, maken het er niet eenvoudiger op. Seks vraagt een zekere openheid en ontspanning. Als je je niet goed in je vel voelt, is die openheid er gewoon minder.

Queen Active: speciaal samengesteld voor vrouwen in en na de overgang. Bekijk Queen Active

Vaginale droogheid en pijn bij seks

Vaginale droogheid is een van de meest praktische maar ook meest onderschatte gevolgen van de overgang. Oestrogeen houdt de vagina soepel, goed doorbloed en van nature bevochtigd. Zonder oestrogeen wordt het slijmvlies dunner en droger, een aandoening die medisch genitourinair syndroom van de menopauze (GSM) wordt genoemd.

Het gevolg is dat seks pijnlijk kan worden. Pijn bij seks leidt begrijpelijk snel tot vermijding, en vermijding versterkt het gevoel dat je er gewoon geen zin meer in hebt. Maar het is een cirkel die doorbroken kan worden. Een goede glijmiddel op waterbasis of een vaginale hydraterende crème zonder hormonen kan al een groot verschil maken.

Wat je zelf kunt doen: leefstijl

De leefstijl heeft meer invloed op hormonen dan de meeste mensen beseffen, ook na de overgang. Krachttraining heeft de sterkste aangetoonde invloed op testosteron bij vrouwen. Twee tot drie keer per week gewichten tillen of bodyweight-oefeningen doen stimuleert de hormonale aanmaak direct. Cardio helpt bij de doorbloeding en stemmingsregulatie en verlaagt bovendien cortisol op de lange termijn.

Slaap is een tweede prioriteit. Zeven tot negen uur slaap per nacht is voor hormoonregulatie geen luxe maar een noodzaak. Als nachtzweten dat saboteert, helpt een koele slaapkamer (16 tot 18 graden), licht beddengoed en het vermijden van alcohol voor het slapengaan. Alcohol verstoort de slaapkwaliteit en verlaagt testosteron, ook bij vrouwen.

Voeding speelt een ondersteunende rol. Voldoende gezonde vetten zijn nodig voor de aanmaak van hormonen. Zink en vitamine D zijn beide betrokken bij de hormonale functie. Een dieet rijk aan phyto-oestrogenen, zoals lijnzaad, soja en peulvruchten, kan bij sommige vrouwen een milde oestrogeenachtige werking hebben.

Kunnen supplementen helpen?

Supplementen zijn geen vervanging voor hormonale therapie als de klachten ernstig zijn, maar voor vrouwen met milde tot matige klachten kunnen ze een zinvolle aanvulling zijn op een goede leefstijl.

Maca-wortel heeft in meerdere studies bij postmenopauzale vrouwen positieve effecten laten zien op libido en energieniveau. Een systematische review concludeerde dat maca veelbelovend is voor seksueel verlangen, ook zonder de hormoonspiegels zelf significant te veranderen. Ashwagandha verlaagt cortisol, wat indirect ruimte maakt voor seksuele interesse. In een placebogecontroleerde studie bij vrouwen met seksuele disfunctie verbeterde ashwagandha significant de scores op verlangen, opwinding en tevredenheid. Vitamine D speelt een rol bij hormoonreceptoren en is in Nederland bij een groot deel van de bevolking suboptimaal.

Supplement	Werking	Bewijs
Maca-wortel	Libido en energieniveau	Matig-sterk
Ashwagandha	Cortisol verlagen, meer ruimte voor verlangen	Sterk
Vitamine D	Hormoonreceptoren, stemming, energie	Sterk (bij tekort)
Zink	Ondersteunt hormonale aanmaak	Sterk (bij tekort)

Wanneer is het verstandig naar de dokter?

Als de klachten je dagelijks leven of relatie beïnvloeden, is het verstandig naar de huisarts te gaan. Een bloedtest kan inzicht geven in je hormoonspiegels, waaronder oestrogeen, testosteron en FSH. Op basis van die uitkomst kan de huisarts beoordelen of hormoontherapie een optie is.

Hormoontherapie is voor sommige vrouwen de meest effectieve aanpak. De risico’s zijn de afgelopen jaren genuanceerder geworden dan lang werd aangenomen: voor gezonde vrouwen onder de 60 die net in de menopauze zijn, wegen de voordelen voor veel vrouwen op tegen de risico’s. Dat is een gesprek dat je met je arts voert op basis van je persoonlijke situatie. Ga bij aanhoudende pijn bij seks, bloedverlies na de menopauze of plotse stemmingsveranderingen altijd naar de huisarts.

Veelgestelde vragen

Is het normaal dat je libido daalt na de overgang?

Ja, verminderd libido is een van de meest voorkomende klachten tijdens en na de overgang. Naar schatting ervaart 40 tot 50 procent van de vrouwen in de overgang een merkbare daling van het seksueel verlangen. De oorzaak is hormonaal: oestrogeen, progesteron en testosteron dalen allemaal.

Komt het libido na de overgang vanzelf terug?

Voor sommige vrouwen stabiliseert het libido nadat de overgangsklachten zoals opvliegers en slaapproblemen zijn afgenomen. Maar de hormonale daling zelf herstelt niet vanzelf. Zonder gerichte aanpak via leefstijl of supplementen blijft het libido bij veel vrouwen lager dan voor de overgang.

Wat helpt het snelst tegen een laag libido na de overgang?

Slaap en stressreductie hebben het snelste merkbare effect, omdat ze de cortisolspiegel verlagen en daarmee ruimte maken voor seksualiteit. Op iets langere termijn kunnen supplementen met maca, ashwagandha en vitamine D een bijdrage leveren. Vaginale droogheid is eenvoudig aan te pakken met een glijmiddel of vaginale crème, wat seks direct comfortabeler maakt.

Speelt testosteron een rol bij libido bij vrouwen?

Ja, en dat wordt vaak onderschat. Vrouwen maken testosteron aan in de bijnieren en eierstokken. Na de overgang daalt dit met 50 procent of meer. Testosteron heeft bij vrouwen direct invloed op seksueel verlangen, energie en stemming.

Is hormonale therapie de enige oplossing?

Nee. Leefstijlveranderingen zoals betere slaap, minder stress en regelmatige beweging hebben aantoonbaar effect. Natuurlijke supplementen kunnen bij sommige vrouwen een merkbaar verschil maken. HRT is vooral zinvol bij ernstige klachten of als andere maatregelen onvoldoende helpen.

Laag libido na de overgang: wat er in je lichaam verandert en wat je kunt doen